Beatrix vond Arubaanse Status Aparte ‘fataal’ en wilde tijd winnen

ORANJESTAD – Koningin Beatrix stond begin jaren tachtig kritisch tegenover de strijd van Aruba voor een Status Aparte. In persoonlijke aantekeningen noemde zij de ontwikkeling in 1983 „fataal” en vroeg zij zich af waarom Betico Croes „zoveel schade” moest aanrichten. Ze overwoog zelfs of Nederland tijd moest winnen totdat Croes als politieke factor zou „wegvallen”. Dat blijkt uit het nieuwe onderzoek naar de koloniale geschiedenis van het Huis Oranje-Nassau.

De opmerkingen staan in het hoofdstuk Beatrix, koningin van postkoloniaal Nederland van historicus Gert Oostindie. Het maakt deel uit van het omvangrijke onderzoek naar de koloniale geschiedenis van het Koninklijk Huis dat op initiatief van koning Willem-Alexander tussen 2023 en 2026 is uitgevoerd. Meer dan zestig onderzoekers werkten eraan mee. De resultaten zijn vrijdag in Leiden aan de koning aangeboden.

Uit de persoonlijke aantekeningen van Beatrix ontstaat een gedetailleerd beeld van haar opvattingen over de staatkundige toekomst van Aruba en de toenmalige Nederlandse Antillen. Den Haag stuurde begin jaren tachtig nog aan op uiteindelijke onafhankelijkheid van de eilanden, maar Beatrix zette daar vraagtekens bij.

In juni 1982 schreef zij: „onafhankelijkheid = middel ≠ doel – als het niet past > andere vorm zoeken”. Enkele maanden later vroeg ze zich af wat minister voor Antilliaanse Zaken Jan de Koning eigenlijk wilde: „Onafhank[elijkheid] opdringen?”

Betico Croes

Over de Arubaanse afscheidingsbeweging was Beatrix veel kritischer. Aruba drong onder leiding van Betico Croes aan op een eigen positie buiten het verband van de Nederlandse Antillen. Oostindie schrijft dat Aruba in 1983 een Status Aparte had „geforceerd”, tot verdriet van Beatrix.

Kort daarvoor noteerde zij:

„Waarom moet Betico zoveel schade doen – daarop ingaan? Tijd winnen! Hij zal eens wegvallen. Dat afwachten.”

Beatrix kwalificeerde de ontwikkeling volgens Oostindie als „fataal”.

Uit de aantekening kan niet worden afgeleid wat Beatrix precies met „wegvallen” bedoelde. Er is geen grond om daaruit een verwijzing naar het overlijden van Croes af te leiden; in de context gaat het om zijn rol als dominante politieke leider.

De opmerkingen zijn opvallend omdat Croes op Aruba juist geldt als de belangrijkste architect van de Status Aparte. Tijdens de Ronde Tafel Conferentie van maart 1983 werd overeenstemming bereikt over een afzonderlijke positie voor Aruba. Op 1 januari 1986 werd het eiland een zelfstandig land binnen het Koninkrijk en verliet het de Nederlandse Antillen.

Aan de Nederlandse instemming was aanvankelijk de voorwaarde verbonden dat Aruba tien jaar later onafhankelijk zou worden. Croes accepteerde die afspraak, hoewel hij zelf volgens Arubaanse historische bronnen geen volledige onafhankelijkheid nastreefde. De verplichting om in 1996 onafhankelijk te worden, werd later losgelaten.

Eigen koers

De aantekeningen laten tegelijkertijd zien dat Beatrix niet simpelweg de Haagse lijn volgde. Juist het Nederlandse streven om de eilanden richting onafhankelijkheid te bewegen riep bij haar bezwaren op. Volgens Oostindie was zij ervan overtuigd dat Nederland onafhankelijkheid niet mocht opleggen.

Ook in latere jaren bleef zij zich intensief met de Koninkrijksrelaties bezighouden. Uit de onderzochte archieven blijkt dat ze zich voorafgaand aan bezoeken uitvoerig liet informeren en achter gesloten deuren kritische vragen stelde aan zowel Nederlandse als Caribische bestuurders.

De persoonlijke opvattingen van Beatrix waren geen zelfstandig regeringsbeleid. De vorst valt onder de ministeriële verantwoordelijkheid; ministers zijn politiek verantwoordelijk voor het handelen en de uitspraken van het staatshoofd. Oostindie concludeert wel dat Beatrix achter de schermen soms de grenzen opzocht van wat haar constitutionele positie toeliet.

Daarmee geeft het onderzoek een nieuw perspectief op een van de belangrijkste episodes uit de moderne Arubaanse geschiedenis: terwijl Betico Croes de Status Aparte bevocht die op Aruba later als een historische verworvenheid werd gevierd, keek Beatrix in die beslissende jaren met grote zorgen naar precies die ontwikkeling.