Raad van Advies: Aruba schiet na veertig jaar autonomie tekort in bescherming mensenrechten
ORANJESTAD – De Arubaanse overheid heeft de afgelopen veertig jaar op belangrijke terreinen onvoldoende gedaan om mensenrechten te beschermen en behoorlijk bestuur te waarborgen. Noodzakelijke wetgeving blijft jarenlang liggen, politieke integriteitsregels zijn onvolledig en ernstige tekortkomingen in het gevangeniswezen duren voort.
De Raad van Advies spreekt in een uitzonderlijk kritisch jubileumadvies zelfs van ‘grove nalatigheid van overheidszijde’. Volgens het hoogste adviesorgaan komt de overheid vaak pas in beweging onder druk van Nederland, internationale toezichthouders of de rechter.
De Raad trekt deze conclusies in een 61 pagina’s tellend advies ter gelegenheid van veertig jaar Status Aparte, de zelfstandige positie die Aruba op 1 januari 1986 binnen het Koninkrijk verwierf. Het document werd op 30 september vastgesteld en in oktober aangeboden aan gouverneur Alfonso Boekhoudt.
Volgens de Raad is de afgelopen vier decennia weliswaar veel bereikt bij de opbouw van de Arubaanse rechtsstaat, maar blijft de daadwerkelijke uitvoering van fundamentele rechten achter. Het wettelijke kader is grotendeels aanwezig, maar toezicht, handhaving en politieke daadkracht schieten tekort.
De Raad constateert dat noodzakelijke verbeteringen dikwijls pas na jaren vertraging worden doorgevoerd. ‘Slechts door druk van hogerop (het Koninkrijk of internationale toezichthoudende comités) of door een rechterlijke uitspraak neemt men na lang dralen stappen’, schrijft het adviesorgaan.
Gevangenis al tientallen jaren probleem
Een van de ernstigste voorbeelden is het gevangeniswezen. De voorbereiding van nieuwe penitentiaire wetgeving begon al eind jaren tachtig. In 2005 werd de Landsverordening penitentiaire beginselen vastgesteld, maar ruim twintig jaar later is deze nog altijd niet in werking getreden.
Intussen zijn de omstandigheden in het Korrektie Instituut Aruba (KIA) herhaaldelijk bekritiseerd door internationale toezichthouders. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens stelde eerder schendingen vast van het verbod op onmenselijke of vernederende behandeling.
Volgens de Raad hebben opeenvolgende regeringen plannen gepresenteerd voor een nieuwe gevangenis, zonder dat die daadwerkelijk werd gerealiseerd. In de landsbegroting voor 2026 wordt de bestaande gevangenis omschreven als een gebouw in ‘zorgwekkend slechte fysieke staat’.
De Raad vindt dat de invoering van nieuwe gevangeniswetgeving en verbetering van de detentieomstandigheden nu de hoogste prioriteit moeten krijgen.
Integriteitsregels politici onvolledig
Ook de politieke integriteit krijgt stevige kritiek. Aruba kent sinds 2022 een wet die kandidaat-ministers verplicht zich te laten screenen, maar vergelijkbare wettelijke integriteitsregels voor Statenleden ontbreken.
Daardoor kan volgens de Raad iemand die niet door de screening voor het ministerschap komt, wel als parlementariër worden beëdigd.
Het adviesorgaan pleit opnieuw voor integriteitswetgeving die ook voor Statenleden geldt. Daarnaast moet er bescherming komen voor klokkenluiders en moeten bestaande regels voor ministers worden geëvalueerd.
De Raad is kritisch over de politieke besluitvorming. Volgens het rapport worden debatten in de Staten regelmatig gekenmerkt door een ‘verlammende polarisatie’. Het parlement zou zich nadrukkelijker moeten inzetten voor de bescherming van grondrechten.
Twijfel aan politieke wil
Bijzonder scherp is de Raad over de vertraging van wetgeving die goed bestuur bij overheidsbedrijven moet waarborgen.
De voorstellen voor een nieuwe Corporate Governance-wet en bijbehorende gedragscode werden in september 2024 aan de ministerraad aangeboden. De invoering stond oorspronkelijk gepland voor januari 2025, maar de ontwerpen zijn volgens de Raad nog altijd niet voor advies voorgelegd.
De Raad schrijft dat de vertraging doet vermoeden dat onvoldoende politieke wil bestaat om de wetgeving daadwerkelijk in te voeren.
Ook de regelgeving voor financieel toezicht en houdbare overheidsfinanciën is nog niet afgerond. Volgens het adviesorgaan verlopen hervormingen op dit terrein uiterst traag en vaak onder druk van buitenaf.
Rechtsbescherming burgers onder druk
De Raad wijst daarnaast op tekortkomingen in de rechtsbescherming van burgers. Een algemene bestuurswet die in 2023 werd vastgesteld, is nog altijd niet in werking getreden omdat noodzakelijke invoeringswetgeving ontbreekt.
Grote achterstanden bij de LAR-Bezwaaradviescommissie ondermijnen volgens de Raad bovendien de rechtszekerheid. Burgers die bezwaar maken tegen overheidsbesluiten moeten daardoor te lang wachten op behandeling.
Ook ontbreken volgens het adviesorgaan nog wettelijke voorzieningen voor langdurige noodsituaties. De coronapandemie heeft laten zien dat de bestaande calamiteitenwetgeving onvoldoende waarborgen biedt wanneer de overheid gedurende langere tijd grondrechten beperkt.
Ook Nederland verantwoordelijk
De Raad richt zich niet uitsluitend op Aruba. Ook het Koninkrijk der Nederlanden moet volgens het advies meer verantwoordelijkheid nemen voor de bescherming van mensenrechten in het Caribische deel.
Hoewel Aruba zelf in de eerste plaats verantwoordelijk is voor de naleving van mensenrechten, rust op het Koninkrijk een waarborgfunctie. De Raad wijst erop dat mensenrechtenverdragen niet overal binnen het Koninkrijk op dezelfde manier gelden.
Het adviesorgaan stelt daarom voor te onderzoeken of een Koninkrijksbreed mechanisme kan worden ingesteld dat mensenrechtenschendingen helpt voorkomen en corrigeren. Daarbij wordt onder meer gedacht aan toezicht op de behandeling van gedetineerden.
Kritische balans van autonomie
Het jubileumadvies is daarmee niet alleen een terugblik, maar ook een waarschuwing. De Raad stelt dat Aruba na veertig jaar autonomie nog grote stappen moet zetten om de rechten van burgers daadwerkelijk te beschermen.
Volgens het adviesorgaan vereist democratische volwassenheid dat bestuurders verantwoordelijkheid nemen en problemen niet langer voor zich uitschuiven.
‘Het wegkijken van fundamentele problemen moet veranderen naar omkijken’, schrijft de Raad in zijn slotbeschouwing.
Daarbij benadrukt het adviesorgaan dat vooral kwetsbare groepen in de samenleving bescherming verdienen. Een deugdelijk, betrouwbaar en rechtvaardig bestuur moet daarin het voortouw nemen.
